Supplementum

Suplement CLVI

Pliszka F., Dziekońska J., Backiel T., Kossakowski J. Włodek St, 1951, Badania nad odżywianiem się ryb w Wiśle. Rocz. Nauk rol., 57, ss. 203-236.

Streszczenie

Praca omawia stosunki pokarmowe leszcza (Abramis brama), krąpia (Blicca björkna), brzany (Barbus barbus) i certy (Vimba vimba), pozyskanych ze środkowego biegu Wisły, głównie z rejonu Warszawy; w odniesieniu do certy uwzględniono ujście Wisły i przyujściowe obszary Zatoki Gdańskiej. Ponadto określono skład pokarmu u innych 17 gatunków ryb (tab. 2).

W opracowaniu zagadnień pokarmowych oparto się na dwóch metodach: na określaniu procentu ryb danego gatunku, w którego przewodach stwierdzono dany organizm lub grupę organizmów pokarmowych i na metodzie wagowej, gdzie ciężar spożytego pokarmu określono na drodze przeliczenia poszczególnych organizmów spożytych i na podstawie znajomości ich ciężaru w warunkach naturalnych.

Tabela 1 wyraża procent osobników 4 wymienionych gatunków ryb z zawartością poszczególnych składników pożywienia w przewodach pokarmowych. Ogólne wagowe ujęcie pokarmu dla leszcza jak również zmiany zachodzące w ciągu roku przedstawia ryc. 1, dla krąpia — ryc. 2, dla brzany — ryc. 3 i dla certy — ryc. 4.

W pracy wykazano wpływ różnych czynników wewnętrznych i środowiska na skład jakościowy i na ilość spożywanego przez ryby pokarmu. Analiza wyników pozwoliła wyciągnąć następujące wnioski:

1. Młode roczniki leszcza, krąpia i certy w Wiśle odżywiają się głównie planktonem, aczkolwiek leszcz i certa już w pierwszym roku życia spożywają larwy Chironomidae.

2. Starsze roczniki (niedojrzałe i dojrzałe) wszystkich czterech dokładniej zbadanych gatunków, odżywiają się przeważnie organizmami dennymi. Znaczny udział planktonu w pokarmie utrzymuje się jedynie u wszystkich roczników krąpia. Zasadniczym pokarmem leszcza i certy, w środkowym odcinku Wisły, są larwy Chironomidae. Krąp poza tymi larwami spożywa w większych ilościach larwy Simulium i larwy Tipulidae, oraz szczątki roślin naczyniowych i fitoplankton. Zasadniczym pokarmem brzany są larwy różnych owadów.

3. Swoistym dla Wisły, w granicach Warszawy, składnikiem pokarmowym leszcza, krąpia i brzany są odpadki ze ścieków miejskich. Znaczne ich ilości (35,5% ciężaru całorocznego pokarmu) spożywa brzana (rys. 3).

4. Stwierdzono różnice w składzie pokarmu leszcza, krąpia, brzany i certy są wynikiem różnego charakteru ich żerowania: a) leszcz żeruje przeważnie na mule zastoiskowym i tranzytowym;

b) krąp w ciągu wiosny i lata odżywia się w rejonach przybrzeżnych, w których wyraźny jest wpływ prądu, natomiast jesienią w rejonach bezprądowych;

c) głównym żerowiskiem brzany jest kamieniste dno umacniające pobrzeże, muły tranzytowe, a zapewne także i rejony nurtu, gdzie unoszone są organizmy porwane przez prąd z dna i z brzegów;

d) certa jako ryba wędrująca żeruje w partiach dennych przyujściowych rejonów zatoki Gdańskiej, a w środkowej Wiśle na mułach tranzytowych i niekiedy — zastoiskowych.

5. Wahania poziomu wody w Wiśle wywierają wyraźny wpływ na odżywianie się leszcza, krąpia i brzany. Równolegle z podniesieniem się poziomu wody w rzece, obserwuje się mniejsze ilości pokarmu w jelitach leszczy. Wysokie poziomy wody są czynnikiem warunkującym spożywanie przez te trzy gatunki pokarmu pochodzenia lądowego (Lumbricidae i Formicidae) (rys. 5).

6. Zmiany ilości larw Chironomidae w dnie wypływają na wypełnienie nimi przewodów pokarmowych leszcza i certy. U krąpia i brzany nie stwierdzono żadnego związku między ilością larw w dnie a ich spożyciem (rys. 6).

7. Stan dojrzałości gonad wyraźnie wpływa na odżywianie się wszystkich czterech gatunków. Tuż przed rozrodem, u wszystkich osobników, znajdowano znacznie mniejsze ilości pokarmu, niż po rozrodzie.

8. Temperatura wody wywiera decydujący wpływ na intensywność żerowania leszcza, krąpia i brzany. Wpływ ten w odniesieniu do certy nie jest wyraźny, ze względu na odbywanie przez nią wędrówki (rys. 7).

2014/08/04 | Supplementum

Suplement CLV

Białokoz W. 1990 – Evaluation of the intensity and efficiency of bleak – Alburnus alburnus (L.) – feeding in Tajty Lake, Masurian Lakeland, Poland. Comparative analisis of methods. Ekol. pol., 38, 2, s. 163-183.

5. SUMMARY

The paper presents the results of 3-year studies of the food passage period, food consumption and food utilization for a body weight increment in bleak from eutrophic Tajty Lake in the Masurian Lakeland.

The amount of food consumed was determined by two different procedures: Bajkov’s method (1935) and Vinberg’s method (1956). The sources of errors in both methods were evaluated.

The food passage period was related to water temperature and to the index of fullness of the alimentary canal. This relationship was very well approximated by exponential equation of multiple regression (Table 3, equation 5, Fig. 3).

The drop in gastric content weight during the first half of the passage period was of an approximately exponential nature (Table 3, equation 3). This allowed for application of the model of Elliott and Persson (1978) for calculations of the daily rations of bleak. On the other hand, in the case of the total passage period the exponential function failed to well approximate this drop. Second order polynomial was the best fitted function (Table 3, eąuation 5, Fig. 4).

Because of the curvilinear course of gastric evacuation and in the light of the results of passage period determinations by way of food labelling, it was indisponsable to introduce a corrective coefficient, when using Bajkov’s equation (equation I). In the present studies, a coefficient amounting to 2 was assumed to be correct.

The values of food daily rations in July 1978, calculated by four methods based on the determination of the gastric content weight (including Bajkov’s method), were closely similar.

A very significant power eąuation of multiple regression, describing the relationship between the daily ration (calculated from Bajkov’s equation), and water temperature and index fullness was found (Table 4, equation 7, Fig. 6).

Consumption of food utilized for basal metabolism and growth, calculated by Vinberg’s method (1956), as compared with Bajkov’s method (1935), proved to be much higher (Fig. 6).

6. POLISH SUMMARY

Praca zawiera wyniki trzyletnich badań okresu pasażu, ilości spożywanego pokarmu i wykorzystania tego pokarmu na wzrost przez ukleję w eutroficznym jeziorze Tajty na Pojezierzu Mazurskim.

Oznaczenie ilości spożywanego pokarmu prowadzono dwoma różnymi metodami: Bajkova (1935) i Vinberga (1956). Dokonano również oceny źródeł błędów w obu metodach. Okres pasażu pokarmu zależał zarówno od temperatury wody jak i wskaźnika napełnienia przewodów pokarmowych. Bardzo dobrze zależność te przybliża równanie potęgowe regresji wielokrotnej (tab. 3, wzór 5, rys. 3).

Spadek masy treści pokarmowej w pierwszej połowie okresu pasażu miał charakter zbliżony do wykładniczego (tab. 3, wzór 3). Pozwala to na zastosowanie do obliczeń racji dobowych uklei modelu Elliotta i Perssona (1978). Natomiast w całym okresie pasażu wykładnicza funkcja źle oddawała ten spadek. Najlepiej dopasowaną funkcją był wielomian drugiego stopnia (tab. 3, wzór 5, rys. 4).

Krzywoliniowy przebieg opróżniania przewodu oraz wyniki oznaczeń okresu pasażu drogą znakowania pokarmu zmuszają, przy korzystaniu z wzoru Bajkova (I), do wprowadzenia współczynnika korygującego. W niniejszej pracy za poprawny uznano współczynnik równy 2.

Racje dobowe pokarmu w lipcu 1978 r. obliczone czterema metodami opartymi o znaczenie masy treści pokarmowej (w tym metodą Bajkova), były bardzo zbliżone.

Znaleziono wysoce istotne równanie potęgowe regresji wielokrotnej opisujące zależność racji dobowej wyliczonej wzorem Bajkova od temperatury wody i wskaźnika napełnienia (tab. 4, wzór 7, rys. 6).

Oznaczone metodą Vinberga (1956) spożycie pokarmu zużywanego na przemianę podstawową i wzrost okazało się znacznie wyższe niż wyliczone metodą Bajkova (1935) (rys. 6).

Suplement CLIV

Klimczyk-Janikowska. M., 1974, Pokarm i charakterystyka biometryczna krąpia (Blicca björkna L.) ze zbiornika zaporowego w Goczałkowicach [Food and biometric characteristic of the silver bream (Blicca björkna L.) from the reservoir at Goczałkowice]. Acta Hydrobiol., 16 (3—4): 241—254.

Abstract The food and biometry of the silver bream (Blicca björkna L.) from the reservoir at Goczałkowice were examined. Fish from catches performed once a month from June 1969 to May 1970 constituted the investigation material. The basic food of the fish consisted of larvae and pupae of Chironomidae, larvae of Trichoptera and periodically zooplankton, filamentous algae and higher plants. This fish also feeds on small fry of Percidae and Cyprinidae. The B. björkna occurring in the reservoir at Goczałkowice is a typical form. Its annual increase was small, ranging from 1 – 13 to 1 – 37 cm. The coefficient of condition increased slightly with the age of the fish.

STRESZCZENIE

Opracowano pokarm i biometrykę krąpia (Blicca björkna L.) ze zbiornika zaporowego w Goczałkowicach. Materiał krąpia do badań pobierano co miesiąc przez okres od czerwca 1969 r. do maja 1970 r. Ogółem pobrano 194 osobniki, należące do 15 roczników od 3 do 17 (tabela I). Ryby łowiono sieciami stawnymi, ustawianymi w przybrzeżnych rejonach zbiornika. Wykonano analizę pokarmu krąpi oraz obliczono współczynnik napełnienia ich przewodów pokarmowych. Ponadto oznaczono wiek badanych ryb, obliczono współczynnik kondycji i wykonano podstawową analizę biometryczną krąpi.

W pobranym do badań materiale krąpi przeważały samice, stosunek samców do samic był jak 1 : 1,9.

Krąp pobierał w poszczególnych miesiącach różne ilości pokarmu (ryc. 1). Zmiany te były rozpatrywane w aspekcie zmienności sezonowej, uwarunkowanej też okresem tarła. Po okresie tarła (tj. w lipcu) krąp pobierał małe ilości pokarmu. Drugie minimum pokarmowe obserwowano w listopadzie; było ono wywołane zapewne spadkiem temperatury wody w zbiorniku i związanym z tym obniżeniem aktywności ryb jak również i zmniejszeniem się zasobów pokarmowych w zbiorniku.

Podstawowym pokarmem krąpi były larwy i poczwarki Chironomidae, larwy Trichoptera, zooplankton (okresowo), glony nitkowate, okrzemki, wyższe rośliny wodne i przybrzeżne. W zależności od okresu żerowania wzajemny ilościowy stosunek tych komponentów pokarmu był różny (ryc. 2). W okresie wiosennym podstawowym pokarmem krąpia były rośliny wyższe. W lecie w pokarmie krąpia przeważały zwierzęta, jak larwy i poczwarki Chironomidae, larwy Trichoptera oraz młody narybek okoniowatych i karpiowatych. W sezonie jesiennym krąp żywił się głownie zooplanktonem. W listopadzie stwierdzano znów pokarm roślinny, w mniejszych ilościach makrofaunę i zooplankton. W zimie krąp nie pobierał pokarmu. Jego przewody pokarmowe były wypełnione twardą masą pokarmową, otoczoną galaretowatym śluzem. Konsystencja tego pokarmu wskazywała na to, że był on pobrany późną jesienią i przez całą zimę zalegał przewody pokarmowe krąpi. Pokarmem tym był detritus, szczątki roślin wyższych larwy, Chironomidae i Trichoptera, skorupiaki planktonowe oraz duże ilości mułu, piasku i grudek gleby. U niektórych osobników stwierdzano tylko muł z grudkami gleby, co świadczyłoby o tym, że przed okresem zimy krąp wypełniał swe przewody pokarmowe materiałem. który nie zawsze był pokarmem.

Ogólnie stwierdzić można, że w ciągu całego sezonu wegetacyjnego krąp korzysta z tego pokarmu, którego w danym okresie jest najwięcej. Łączy się to ze zmianą sposobu żerowania. Boldina (1960) stwierdziła, że zooplankton jest pokarmem juwenalnych krąpi, osobniki starsze zaś żywią się makrofauną. Tymczasem w niniejszych badaniach stwierdzono, że i osobniki starsze żywią się zooplanktonem. Okres żywienia się zooplanktonem nie zawsze pokrywał się z okresem masowego jego rozwoju w zbiorniku. Jak stwierdzono, krąp nie korzystał z wczesnoletniego (lipiec) maksimum zooplanktonu; w tym okresie krąp żywił się makrofauną oraz juwenalnym narybkiem okoniowatych i karpiowatych. Termin drugiego maksimum występowania zooplanktonu pokrywał się w przybliżeniu z okresem wyjadania go przez krąpie. Fakt ten świadczyłby o tym, że u krąpi istnieje wybiórczość pokarmowa.

Masowy rozwój krąpia prowadzi do zubożenia zasobów pokarmowych w zbiorniku. Krąp jest stałym konkurentem pokarmowym leszcza i płoci oraz okresowym ryb planktonożernych. Biorąc przy tym pod uwagę małą wartość konsumpcyjną tej ryby wydaje się słuszne ograniczanie jej rozwoju w zbiornikach, w których prowadzi się racjonalną gospodarkę rybacką.

Występujący w zbiorniku goczałkowickim krąp jest formą typową, jego proporcje ciała jak również cechy merystyczne odpowiadają diagnozie podanej przez Berga (1949) dla formy typowej. Zmienność cech merystycznych i plastycznych krąpi była mała, co świadczyłoby o jednorodności badanej populacji (tabele II — IV. Dymorfizm płciowy krąpi zaznaczył się tylko w niektórych cechach plastycznych. Samce były osobnikami o dłuższych płetwach, mniej wygrzbieconymi oraz dłuższymi niż samice. Gatunek ten ulega pewnej zmienności uwarunkowanej środowiskiem, co stwierdzono porównując badaną populację z populacjami krąpi z jeziora Ilmen (Dorožkina 1965) i ze Zbiornika Kamskiego (Puškin 1965). Porównywane populacje różniły się tylko niektórymi cechami plastycznymi, natomiast cechy merystyczne były podobne.

Tempo wzrostu krąpi ze zbiornika w Goczałkowicach było najbardziej zbliżone do tempa wzrostu tej ryby z rzeki Dyja (Penaz 1962). Krąp jest rybą wolno rosnącą; w zbiorniku goczałkowickim przyrasta rocznie od 1,13 do 1,37 cm (ryc. 3). Nie stwierdzono u badanych krąpi stopniowego zmniejszania się tempa wzrostu w miarę starzenia się osobników. Współczynnik kondycji zwiększał się w miarę wzrostu krąpi. Badane krąpie odbywały tarło w maju i czerwcu. Najwięcej ikry produkowały 12-letnie samice (tabela V).

Tabela V. Ilości ziarn ikry wyprodukovanej przez
samice krąpia (Blicca björkna L.) ze
zbiornika w Goczałkowicach

Table V. Number of spawn eggs produced by the
famales silver bream (Blicca björkna L.)
from the reaervoir at Goczałkowice

Wiek ryby  Długość ciała ryby   Ogólna ilość
Age of fish   Body length of fish    ziarn ikry
.                 (longitudo corporis)   Total amount
.                         w                    of spawn eggs
.                        in cm

7 +                  16.3                     23470.9
8 +                  19.3                     22575.0
9 +                  20.6                     51012.0
10 +                 22.8                    51703.7
11 +                 25.4                    35800.0
12 +                 25.0                  101760.0
13 +                 26.0                    39007.8

*

*                                                                  *

Filuk J., 1957: Wyniki badań nad stadem leszcza Zalewu Wiślanego w latach 1951-1952 [Results of studies on bream stock in the Vistula Firth within 1951-1952]. Pr. Mor. Inst. Ryb. 9: 221-246. (In Polish).

PRZYMIESZKA KRĄPIA W POŁOWACH LESZCZA

Dla dokonania charakterystyki stada krąpia (Blicca bjoerkna Linne) występującego na Zalewie wykonano analizę, w której zbadano krąpia odłowionego za pomocą drobnooczkowego włóczka.

Wykonując połowy na różnych miejscach stwierdzono, że krąp występuje w Zalewie Wiślanym w niewielkiej ilości, trzyma się miejsc płytkich o dnie piaszczystym i ubogiej faunie dennej.

Poławiany jest w postaci domieszki w połowach leszcza, przy czym okazuje się, że w latach 1951 — 1952 stanowił on 5 — 6% pod względem ilości sztuk (tabl. I i II). Ilość ta przeliczona na masę daje zupełnie znikomy procent.

Skład stada krąpia zagarniętego włoczkiem żywcowym w sierpniu 1951 roku przedstawiono na tablicy V i rysunku 5.

Pogłowie krąpia odłowionego włoczkiem żywcowym reprezentowane jest w masie grupami wieku II — VII, przy czym największe nasilenie występowania osobników wypada na IV grupę wieku. Porównując ten stan stada krąpia z odłowami tej ryby w postaci przyłowu do leszcza w przeciągu całego roku (rys. 1 i 2) możemy łatwo stwierdzić, że zarówno w 1951 jak i 1952 roku odławiano te same mniej więcej grupy wieku z tym, że największe nasilenie występowania osobników przypada w 1952 roku również na grupę wieku IV. Sporadycznie tylko spotykano krąpie 10 — 13-letnie. Największy krąp złowiony na Zalewie Wiślanym w okresie lat 1951 — 1952 miał 34 cm długości (longitudo totalis).

Rys. 5. Stado krąpia Zalewu Wiślanego pod względem wieku i ilości sztuk — Рис. 5. Стадо густеры Вислинского залива по возрасту и количеству — Fig. 5. Age composition and number of specimens in a stock of white bream from Firth of Vistula

Tablica V

Skład połowów krąpia pod względem długości i ciężaru ryb*
Состав уловов густеры по длине и весу рыб*)
Composition of white bream catches as regards length and weight of fish*

Longitudo  Grupy wieku — Возрастные группы Liczba ryb
totalis                   Age groups                           Количество рыб
cm              II III IV V VI VII                              Number of fish

11                 5 — — — — —                    5
12               — 26 — — — —                  26
13               8 97 8 — — —                    113
14             — 35 85 21 — —                   141
15             — 31 135 23 — —                  193
16             — — 66 66 15 —                     147
17             — — 13 32 6 13                       64
18             — — — 7 8 —                         15
19             — — 1 3 — —                           4
20            — — — — 1 —                          1
Razem sztuk 13 189 312 152 30 13 708
%                1,8 26,7 44,0 21,5 4,2 1,8 100,00

*) Użyto drobnooczkowej sieci, służącej do połowu przynęty. — *) Применялась мелкоячейная сеть употребляемая для лова наживы. — *) A fine mesh tipical for catching bait was applied.

 

Rys. 6. Przeciętna długość krąpia w różnych zbiornikach wodnych (Longitudo corporis) — Рис. 6. Средняя длина густеры в разных водоемах (Longitudo corporis) — Fig 6. Mean length of white bream in various bodies of water (Longitudo corporis)

Tablica VI

Średnia długość poszczególnych grup wieku krąpia, w różnych zbiornikach wodnych*
Средняя длина отдельных возрастных групп густеры в разных водоемах*
Mean length of particular age groups of white bream in various bodies of water*

Nazwa zbiornika Grupy wieku — Возртстные группы — Age groups
Наименование       I II III IV V VI VII VIII IX
водоема                                   cm
Name of body
of water

Zalew Wiślany — 9,2 10,4 12,0 12,9 13,9 14,0 — —

Jezioro Inemskoje — 5,7 8,7 10,4 11,0 — — — —

Jezioro Biełoje 7,2 11,4 12,7 15,7 18,3 — — — —

Środkowy bieg
Wołgi              4,8 7,1 9,3 11,7 13,6 16,1 17,8 20,7 23,3

Dolny bieg Wołgi 5,1 7,7 10,3 12,7 14,7 16,5 18,4 — —

*) Długość ryb podano w longitudo corporis. *) Длина рыбы приводится в longitudo corporis. *) Length of fish given in longitudo corporis.

Podobnie jak w innych zbiornikach wodnych, tempo wzrostu krąpia Zalewu Wiślanego jest bardzo powolne. Porównanie tempa wzrostu krąpia Zalewu Wiślanego z krąpiem innych zbiorników wodnych ujęto w tablicy VI i na rysunku 6.

Z przytoczonej tablicy wynika, że charakter tempa wzrostu krąpia Zalewu Wiślanego jest bardzo podobny do krąpi z jeziora Inemskiego; przypisać to prawdopodobnie możemy zbliżonym warunkom klimatycznym. Krąpie pochodzące z wód południowych, np. z Wołgi, mają charakter zbliżony tempem wzrostu do obydwu omawianych powyżej krąpi w pierwszych 4 latach życia, później zaś odznaczają się lepszymi wskaźnikami przyrostu niż krąpie tych wód. W wypadku większego rozmnożenia się krąp może stać się konkurentem pokarmowym leszcza, w obecnej jednak chwili obawa ta na Zalewie Wiślanym wydaje się być raczej przedwczesna.

 

*

*                                                                  *

Szczerbowski J. A., Martyniak A., Terlecki J., 1976, Wzrost szczupaka, krąpia, jelca, klenia i płoci w rzekach zlewiska Łyny. Rocz. Nauk rol., H, 97, 2, ss. 79—96.

WZROST KRĄPIA

W pierwszym roku życia w Pisie i w Dajnie krąp rósł podobnie i osiągał długość odpowiednio 4,3 oraz 4,4 cm. W dalszych latach w Dajnie rósł nieco szybciej i w wieku 6 lat, przy rozmiarze 15,6 cm, był o 1,6 cm dłuższy (tab. 3).

Zależność między długością a ciężarem wskazuje na bardzo wolny przyrost masy ciała krąpi. Przy długości 15 cm ciężar osobników z Dajny wynosił około 78 g (rys. 3), co z gospodarczego punktu widzenia uznać należy za wartość bardzo małą.

Tempo wzrostu krąpia w badanych rzekach nie odbiegało w sposób istotny od wzrostu tego gatunku w Wiśle, gdzie w wieku 8 lat osiągał długość 17,9 cm [19] i 19,0 cm [24]. Było ono jednak nieco szybsze od wzrostu krąpia w jeziorze Tajty. Krąpie z jeziora Tajty charakteryzowała również gorsza kondycja (rys. 3): przy długości 15 cm osiągały ciężar o ponad 20 g niższy.

Rys. 3. Zależność między długością a ciężarem ciała krąpia Fig. 3. Correlation between body length and weight of white-bream: 2. Pisa — W = 0,0546 L2,6963; 2. Dajna — W = 0,1251 L2,*TM; 3. Tajty — W = 0,0299 L>”0°

Tabela 3

Tempo wzrostu krąpia w różnych zbiornikach (lc w mm)
Growth of white-bream in varions waters (mm, body length)

 

Nazwa zbiornika       Wiek — Age
Water body                  1  2  3  4  5  6  7  8

Jezioro Tajty [25]   33 58 81 102 122 143 156 —
Tajty lake
Górny bieg Wisły [19]   31 55 79 101 121 139 162 179
Upper Vistula River
Średni bieg Wisły [24]   38 67 91 118 144 163 183 190
Middle course of Vistula river
Pisa Warmińska   44 71 94 114 123 140 163 185
Dajna                   43 72 99 118 132 156 168 185
Średnia ze zlewiska Łyny 43 72 97 115 131 155 167 185
Mean for the Łyna river system

LITERATURA

19. Szymczuk M., 1934, Z biologii krąpia. Przegl. Ryb., 7-10:363.
24. Zawisza J., 1951, Szybkość wzrostu leszcza, certy, brzany i krąpia w środkowym biegu Wisły w okolicach Warszawy, Rocz. Nauk rol., 57:237-271.
25. Zawisza J., 1953, Wzrost ryb w jeziorze Tajty. Rocz. Nauk rol., D-67:221-255.

 

Linki:

http://www.aiep.pl/main/results.php?q=blicca

2014/08/02 | Supplementum

Suplement CLIII

Ekologia Polska, 1967, s. B, t. XIII, ss. 288-289 .

RECENZJE

HASLER, A. D. 1966 — Underwater guideposts — homing of salmon — The University of Wisconsin Press, Madison, str. 155, rys. 42, tab. 12.

Ostatnio ukazała się w Stanach Zjednoczonych AP ciekawa monografia A. D. Haslera omawiająca obszernie mechanizmy kierujące bezbłędnie łososia po latach wędrówek w morzu do jego miejsca urodzenia.

Książka jest podsumowaniem piętnastoletnich z górą studiów autora oraz związanej z nim grupy badawczej przy Zakładzie Limnologii Uniwersytetu Wisconsin w Madison. Nie wszystkie badania dotyczyły bezpośrednio łososia. Odpowiedzi na szereg podstawowych pytań dały eksperymenty przeprowadzone w laboratorium oraz w jeziorze Mendota na miejscowym gatunku z okoniowatych — white bass. Wędrówki tego gatunku w jeziorze Mendota o powierzchni 39,4 km² posłużyły jako model eksperymentalny wędrówek łososia w otwartym morzu.

Książka przedstawia w porządku chronologicznym przebieg badań nad wędrówkami łososia zarówno w okresie życia w potoku, jak i w okresie wędrówek w morzu. W świetle badań Haslera i jego grupy mechanizm tych wędrówek, w dużym skrócie, przedstawia się następująco.

Każdy potok nabywa od gleb i zespołów roślinnych swej zlewni specyficznych właściwości zapachowych. Młody łosoś zapamiętuje ten zapach w pierwszych tygodniach swego życia, a zdolność jego rozpoznania zostaje utrwalona na całe życie. Po osiągnięciu stadium smolta łososie zaczynają spływać ku morzu. Czynnikiem kierującym — drogowskazem jest w tym okresie prawdopodobnie słońce 2 do 3 lat trwają wędrówki po Północnym Pacyfiku i wreszcie po osiągnięciu dojrzałości łososie rozpoczynają swą fascynującą wędrówkę powrotną. Po to, by z tak dużych odległości trafić z wód oceanu do rzeki rodzicielskiej, nie wystarcza już sam zmysł węchu i „pamięć” zapachu potoku. Na morzu niedostępne są takie punkty orientacyjne, jak dno czy brzeg. Rolę głównego drogowskazu przypisuje się słońcu. Badania terenowe jak i eksperymentalne w tankach dostarczyły niezbitych dowodów, że ryba posługuje się prostymi zasadami nawigacji.  Uwzględnia ona zarówno kąt promieni słonecznych względem stron świata (azymut) jak i położenie słońca ponad horyzontem.

Do badań nad orientowaniem się ryby w warunkach morskich zastosowano interesujący sposób znakowania ryb za pomocą miniaturowych nadajników ultradźwiękowych. Taki nadajnik o objętości ok. 3 cm³ zostaje umieszczony w żołądku ryby. Przez około 15 godzin wysyła sygnał dźwiękowy, który może być odbierany z odległości do 500 metrów, co umożliwia śledzenie ryby.

W pobliżu brzegu zaczyna już odgrywać rolę czynnika kierującego zapach głównej rzeki. Ryba posuwa się w górę tej rzeki, zatrzymuje się przy każdym napotkanym dopływie dopóki nie znajdzie zapamiętanego w młodości zapachu rodzicielskiego tarliska.

Decydujące znaczenie specyficznego zapachu jako czynnika wiodącego rybę ku tarliskom nasuwa pewne możliwości świadomego kierowania łososia do potoków leżących w dolnym biegu rzeki. Można by przyzwyczaić młode łososie w okresie narybkowym do jakiejś specyficznej substancji chemicznej, a w okresie przypuszczalnego powrotu ryb na tarliska wpuszczać tę substancję do potoku, do którego chcielibyśmy zwabić tarlaki.

Mimo iż wiemy już stosunkowo wiele o wędrówkach łososia i innych ryb, jest jednak nadal szereg niejasnych punktów, które wskazują na złożoność problemu i wymagać będą dalszych coraz bardziej precyzyjnych badań. Zwraca na to uwagę Hasler w swej interesującej monografii, która może stanowić klasyczny przykład nowoczesnego stylu poszukiwań naukowych posługujących się rozległym warsztatem badawczym, od precyzyjnych badań biochemicznych poprzez ściśle kontrolowany eksperyment w warunkach akwariowych, dalej eksperyment jeziorowy, wreszcie w szerokim zakresie stosowane znakowanie ryb w potokach i w morzu.

I na tym przede wszystkim polega wartość tej pracy.

K. Patalas

2014/08/01 | Supplementum

Suplement CLII

PETHON, P., 1978: Age, growth, and maturation of natural hybrids between roach (Rutilus rutilus L.) and bream (Abramis brama L.) in Lake Øyeren, SE Norway [Wiek, tempo wzrostu i dojrzewanie naturalnego mieszańca płoci (Rutilus rutilus L.) i leszcza (Abramis brama L.) w jeziorze Øyeren, południowo-wschodnia Norwegia]. Acta Hydrobiologica 20(4): 281-295.

STRESZCZENIE

W pracy zbadano wiek, tempo wzrostu i dojrzewanie naturalnego mieszańca płoci i leszcza na podstawie materiałów odłowionych w 1974 i 1975 r. Jako podstawę do obliczenia wieku i wstecznych obliczeń użyto kości wieczkowych, które okazały się właściwym materiałem. Wiek mieszańców wahał się od 2+ do 12+, a dominował rocznik 1969. Wykazano, że wzrost tego szczególnego mieszańca był pośredni między wzrostem gatunków rodzicielskich. Wydaje się, że zależał głównie zarówno od fizycznych warunków środowiska, jak i międzygatunkowej konkurencji. Autor sugeruje, że wzrost ten wyraża genetyczne możliwości gatunku w swej niszy ekologicznej. Mieszańce przystępują do tarła po raz pierwszy w wieku 5 — 6 lat, ale chociaż tarło występuje, to uważa się, że mieszańce są bezpłodne, a populacja tarłowa składa się tylko z pokolenia F1. Powodowane przez środowisko współwycieranie się gatunków rodzicielskich jest wg autora przyczyną hybrydyzacji w jeziorze Øyeren.

Linki:

http://eurekamag.com/research/004/688/004688459.php

http://www.biol.uni.wroc.pl/zoolog/pdf/2004/vol_49_art_12.pdf

2014/07/24 | Supplementum