Suplement LXXXVIII

Gospodarka wodna,  T 34, (1974) s. 160

WARTO PRZECZYTAĆ!

Günther Sterba: Süsswasserfische aus aller Welt (Ryby słodkowodne z całego świata)

URANIA Verlag Leipzig-Jena-Berlin 1968 (2. Aufl.), SS. 680, tal). 280, rys. 620 (w tym fot. kolor.)

Staraniem wydawnictwa URANIA (NRD) ukazało się drugie wydanie dzieła prof.  G. Sterby: Ryby słodkowodne świata. Książka przeznaczona jest w zasadzie dla osób prowadzących hodowlę ryb w akwariach, zwłaszcza dla celów naukowych. Podane w dziele informacje mają umożliwić orientację w aktualnych osiągnięciach ichtiofauny, obejmującej wszystkie części świata Ryby stanowią o wartościach zasobów wodnych tak ze względów gospodarczych, jak też świadczących o cechach biologicznych środowiska. Dlatego też warto, aby dziełem prof. G. Sterby zainteresować nie tylko ichtiologów, ale również tych wszystkich, którzy związani są z wszelkimi problemami wód śródlądowych.

W krótkiej części wstępnej omawianej książki autor podaje charakterystyczne cechy morfologiczne ryb, miarodajne w szczególności do określania rodzajów i gatunków, a więc pokrój ciała, rozmieszczenie narządów zewnętrznych, kształty oraz budowę płetw i łusek. Tablica systematyczna ryb zawiera przegląd prawie wszystkich rzędów i rodzin ryb właściwych (Osteichthyes).

Treść szczegółowa dzieła podana jest z zachowaniem porządku systematycznego wybranych rodzin, z opisem rodzajów i gatunków ryb słodkowodnych. W opisach rodzin znajdujemy ogólne opisy morfologiczne i geograficzny zasię występowania (ilustrowany mapkami). Dla poszczególnych rodzajów  lub gatunków podano informacje szczegółowe o miejscach występowania, cechach pokroju ciała, rozmieszczenia i budowie płetw, wymiarach, ubarwieniu, sposobie odżywiania, warunkach bytowania, wartościach gospodarczych oraz  walorach gatunku jako przedmiotu hodowli akwaryjnej.

Ze względu na zawarte informacje oraz piękną szatę edytorską (zwłaszcza ilustracje) dzieło stanowi ciekawą lekturę nie tylko z punktu widzenia naukowego i zawodowego, ale również popularyzacji wiedzy przyrodniczej o środowisku wodnym.

 J. R.

*     *     *

Przegląd zoologiczny, XXXIV, 1 (1990) s. 426-427

Krytyki i oceny

The Freshwater Fishes of Europe. Vol. 1.Part II. General Introduction to Fishes. Acipenseridae. Pod. red.:  Juraj Holcik. AULA-Verlag Wiesbaden, 1989, str 469, cena DM

Opracowanie to zaplanowano na 9 tomów, pod wspólnym tytułem „The Freshwater Fishes ot Europa”, ma dostarczyć pełnych i aktualnych danych o smoczkoustych i rybach Europy, w zakresie taksonomii, morfologii, ekologii i ich ekonomicznego znaczenia. Do tej pory ukazał się Vol. 1. Part I. Petromyzontiformes i obecnie recenzowane dzieło.

Część pierwsza, ogólna, pióra J. Holcika, P. Banarescu i D. Evans, o objętości 110 str, składa się z 8 rozdziałów: 1. Morfologia, 2. Cechy taksonomiczne, 3. Strategia rozrodcza i ontogeneza, 4. Ryby i ich środowisko, 5. Zoogeografia i historia słodkowodnej fauny ryb Europy, 6. Aspekty ochrony słodkowodnych ryb Europy, 7.  Klucz do oznaczania rodzin słodkowodnych ryb Europy i 8. Literatura.

Bardzo skrótowo potraktowany rozdział 1. Morfologia, zawiera na jednym rysunku typowe sylwetki ciała ryb, a na dwóch następnych budowę głowy i położenie otworu ustnego. Opis ciała uzupełniono o budowę promieni twardych i miękkich, kształty płetwy ogonowej, budowę skóry i łusek. Budowę wewnętrzną, na której taksonomowie opierają się w dużo mniejszym stopniu, potraktowano marginesowo, załączając schematyczne rysunki czaszki i dokładny rysunek aparatu Webera.

Rozdział 2. Cechy taksonomiczne, przygotowano inaczej niż zazwyczaj. Oprócz dobrze ilustrowanego opisu cech merystycznych, przedstawiono na schematach zasady pomiarów cech plastycznych, uwzględniając odrębność budowy związaną z przynależnością do rodziny. W zakończeniu do tego rozdziału zwrócono uwagę na inne, rzadziej uwzględniane cechy taksonomiczne jak: budowę kości, barwę ciała, kariotyp i budowę molekularną białek.

Rozdział 3. Strategia rozrodcza i ontogeneza, zdominowany jest przez podział ryb na ekologiczne grupy rozrodcze, sensu Kryzhanovski w udoskonalonej i zmodyfikowanej wersji E. K. Balona. Nazewnictwo dla stadiów rozwojowych ryb, zamyka ten rozdział.

Według mojej opinii rozdział 4. Ryby i ich środowisko, nie nadąża za postępami wiedzy w tym zakresie. Pośród czynników ograniczających analizowano temperaturę, tlen i „rozpuszczone jony” z tym, że za tym ostatnim tematem kryły się inne treści jak pH i zasolenie. W podrozdziale „rzeki” propagowano szeroko i broniono „stream zonation concept”, łącząc w niej koncepcje krain rybnych z podziałem Illiesa i Botosaneanu co wydaje się zbyt dużym uproszczeniem. Jako nadchodzącą nowość wymieniono w dwóch zdaniach  „river continuum concept” (Vannote i inn., 1980), opierając ją na rzędowości rzek, która jest słabym punktem tej teorii. Nie doceniono tu także znaczenia przepływu (discharge) i mikrohabitatów w formowaniu zespołów ryb, pomijając na koniec klasyczną pracę Horwitza (Ecol. Monogr. 1978). Jeziora, zbiorniki zaporowe i terasy zalewowe rzek jako siedliska ryb, opisano z dużo lepszą znajomością przedmiotu.

Następne dwa rozdziały poświęcone zoogeografii, historii pochodzenia ryb słodkowodnych w Europie i aspektom ich ochrony, przedstawiono wyczerpująco i z dużym znawstwem, co sugerowałoby, że „ekologia” była słabiej reprezentowana w kolegium redagującym ten tom.

Rozdział 7. stanowiący klucz do oznaczania rodzin jest bardzo komunikatywny,łatwy i prowadzi bezbłędnie do celu.

Literatura zebrana do pierwszej części książki w miarę obiektywnie reprezentuje udział ichtiologów z krajów europejskich. Część drugą książki, liczącą 295 str., poświęconą systematyce Acipenseriformes, przygotowało 11 autorów: L. S. Bedrichevskii,A. V. Pavlov, M. I. Pirogovskii, A. A. Popova, (…)

 Tadeusz Penczak

2013/09/01 | Supplementum

Suplement LXXXVII

Pliszka Fr., 1951. Wyniki badań nad wędrówkami ryb w Wiśle. R.N.R. 57:273—283.

Franciszek Pliszka

 Wyniki badań nad wędrówkami ryb w Wiśle

Na zagadnienie wędrówek ryb w rzekach zwrócono baczniejszą uwagę w krajach, prowadzących na szerszą skalę zabudowę i regulację rzek. W ogólności jednak, w pokaźnej literaturze omawiającej wędrówki ryb, piśmiennictwo traktujące o wędrówkach ryb w rzekach europejskich jest skąpe. Jedne z pierwszych były publikacje Buxbauma L. (1), nad wędrówkami ryb przez przepławki w Menie, omawiające wyniki obserwacji nad wpływem temperatury na ich nasilenie. Na obserwacjach też oparte były badania Kocha H. (2, 3) i Steinmanna P.  (10, 11). Ograniczone możliwości metody obserwacji, skłoniły tych badaczy do wszczęcia na szeroką skalę znakowania ryb (4, 12). Najbardziej wyczerpująca jest wspólna praca Steinmanna P., Kocha H. i Scheuringa L. (13) nad wędrówkami ryb w Dunaju, Renie, Menie, Inn, Nekarze i Aarze. Na szeroką skalę prowadzone też były badania nad wędrówkami ryb w rzekach ZSRR (5, 7).

Na podstawie powyższych badań okazało się, że w rzekach ryby podejmują wędrówki o znacznym nieraz zasięgu. Niejednokrotnie wyjaśniono ich charakter, wyodrębniając wędrówki rozrodcze, pokarmowe i zimowiskowe. Stwierdzono, że aktywność wędrówek u większości ryb jest największa w miesiącach wiosennych i zależna jest ona od temperatury. Zwrócono też uwagę na występowanie t. zw. wędrówek kompensacyjnych, podejmowanych przez ryby, znoszone przez gwałtowne przybory wody. Wykazano też, że w okresie wędrówki rozrodczej w skład wędrującego stada wchodzą nie tylko osobniki dojrzałe, ale i juwenalne i ryby, będące już po rozrodzie. Dowiedziono też, że impuls do odbywania nie ogarnia wszystkich ryb danego gatunku z danego rejonu. Określono na koniec w wielu przypadkach nie tylko kierunek, ale i zasięg wędrówek ryb w rzekach.

W związku z projektami regulacji i zabudowy Wisły wyłoniło się zagadnienie, czy ewentualne ograniczenie przelotowości rzeki może ujemnie wpłynąć na odbywanie wędrówek ryb wiślanych. Rozwiązanie tego zagadnienia może nam dać też cenne wskazówki o warunkach życia ryb zasiedlających badany odcinek rzeki. W związku z tym zamierzono wyjaśnić, czy ryby w środkowym rejonie Wisły prowadzą życie osiadłe czy wędrowne, a w razie stwierdzenia wędrówek — jaki jest ich zasięg, kierunek i charakter.

 MATERIAŁ I METODA

W celu wyjaśnienia powyższych zagadnień znakowano różne gatunki ryb w środkowym biegu Wisły w rejonie Warszawy i Wyszogrodu. W pracy niniejszej nie uwzględniono wędrówek certy, opracowanych w oddzielnej publikacji (6). Przy doborze metody znakowania kierowano się wieloma względami. Chodziło oto, żeby znakowanie nie powodowało dużych zranień, żeby znaczek nie drażnił ciała ryby, żeby dobrze się trzymał i nie przeszkadzał rybie w ruchu, żeby w czasie złowienia ryby nie był narażony na zerwanie i łatwo był dostrzegalny i żeby numer po dłuższym czasie pozostał czytelny. Wzięto też pod uwagę szybkość manipulacji przy znakowaniu, jako ważny szczegół przede wszystkim w miesiącach ciepłych.

Zastosowano znaczki srebrne o średnicy około 10 mm z otworkiem na drut i wytłoczonym numerem. Znaczki te nawlekano na srebrny drucik przesunięty przez ciało pod płetwą grzbietową. Czynności związane ze znakowaniem były następujące: przebijano prostopadle igłą punkcyjną grzbiet ryby od strony lewej ok. 1 cm pod płetwą grzbietową; w koniec igły wsuwano część drucika, następnie cofano igłę przeciągając jednocześnie drucik długości ok. 10 cm przez kanał wkłucia; koniec drutu z prawej strony ryby przez przebicie fałdu płetwy grzbietowej przeciągano na lewą stronę; na drut przechodzący przez grzbiet ryby nawlekano znaczek, po czym oba końce kilkakrotnie skręcono, nieco przycinano i przyginano tak, aby nie dotykały ciała ryby. Ryba podczas znakowania trzymana była w wodzie. Czas znakowania jednej ryby wynosił ok. 1 minuty.

Ryby znakowano od kwietnia do października w rejonie Warszawy (km 510 — 512), Zakroczymia (km 567) i Wyszogrodu (km 588). W celu otrzymania możliwie dużej ilości znaczków zdjętych, z odłowionych ryb, rozesłano parokrotnie ogłoszenie do rybaków Wisły i jej dopływów szczegółowo informujące o postępowaniu w razie natrafienia na znakowaną rybę.

WYNIKI

Z ogólnej ilości 655 ryb wyznakowanych, otrzymano 86 znaczków t. j. 13,1%. Zwroty przedstawiają się następująco:

Gatunek   Wyznakowano   Zwrócono

Abramis brama — leszcz 228 16
Chondrostoma nasus — świnka 129 15
Barbus barbus — brzana 103 20
Leuciscus idus — jaz 55 6
Leuciscus cephalus — kleń 36 10
Aspius aspius — boleń 34 11
Lucioperca lucioperca — sandacz 27 3
Blicca bjorkna — krąp 20 1
Rutilus rutilus — płoć 16 1
Perca fluviatilis — okoń 4 1
Silurus glanls — sum 2 1
Esox lucius — szczupak 1 1

 Omówienie wyników

Leszcz. Niewielka ilość zwrotów na stosunkowo dużą liczbę wyznakowanych leszczy nie pozwala na wyciągnięcie ostatecznych wniosków. Tym nie mniej na podstawie uzyskanego materiału można sądzić, że leszcz w środkowym biegu Wisły tylko w rzadkich przypadkach przesuwa się na większe odległości. Na tym odcinku rzeki wykazuje on cechy ryby osiadłej. Świadczy o tym znaczna ilość osobników, powtórnie złowionych po dłuższym czasie w miejscu znakowania, lub w najbliższym jego sąsiedztwie. Należy jednak podkreślić, że niekiedy z nieznanych nam przyczyn leszcz może przesuwać się pod prąd na większe odległości (N. 1, 3).

Podobne stosunki stwierdzono i w rzekach niemieckich, chociaż zakres i nasilenie wędrówek tego gatunku były większe niż w Wiśle w rejonach znakowania. Np. leszcze w górnym Dunaju przebywały niekiedy do blisko 100 km pod prąd. Ale i tam leszcze zaliczone zostały do najgorszych wędrowców i uważane są za ryby osiadłe.

Szczegółowe wyniki zamieszczono w załączonych tabelach.

Nie jest jednak wykluczone, że w innych rejonach Wisły leszcz wędruje liczniej i dalej.

Świnka. Badania nasze nie wykazały u świnki wyraźnej i stałej tendencji do odbywania dalszych wędrówek. Wyniki znakowania wskazują, że świnka od  maja do października na badanym odcinku Wisły prowadzi tryb życia raczej osiadły. Przesunięcia jej w tym okresie, o ile mają miejsce, są nieduże (do 9 km). Jedynie osobniki odłowione jesienią lub zimą, wykazały się przebyciem większych odległości w górę lub w dół rzeki.  Prawdopodobnie wędrówki te związane są ze zmianą warunków w rzece w miesiącach jesienno-zimowych.

Nieliczne zwroty z marca i z kwietnia, miesięcy, w których świnka mogłaby podejmować dalsze wędrówki rozrodcze, nie wykazują znaczniejszych przesunięć w jakimś określonym kierunku. Według danych niemieckich świnka wędruje w miesiącach wiosennych nieraz bardzo szybko i daleko. Np. w Nekarze obserwowano świnki wędrujące z szybkością od 6,6 do 23 km/dz. W Dunaju jedna świnka przebywała z biegiem rzeki w 107 dni 446 km. Jednak większość świnek zachowywała się jak ryby osiadłe lub też wędrowała ona niedaleko t. zn. do 50 km. Mimo, że materiał nasz jest stosunkowo niewielki, świadczy  jednak do pewnego stopnia, że wiosną w badanym odcinku Wisły wędrówki świnki są nieznaczne, że latem ryba ta nie wędruje i że większe odległości przebywa zimą.

Brzana. Wyniki znakowania brzany wykazały, że w środkowym biegu Wisły w rejonie Wyszogród — Warszawa gatunek ten prowadzi tryb życia osiadły. Na 20 odłowionych ze 100 znakowanych brzan, tylko jedna przepłynęła (z prądem) 68 km. Wszystkie pozostałe brzany złowiono w miejscu znakowania lub w najbliższym jego sąsiedztwie. Długi okres czasu (nawet przeszło rok), który niejednokrotnie upłynął od dnia znakowania do dnia odłowu brzan, różne pory odłowu znakowanych ryb, przemawiają za tym, że w tym odcinku Wisły brzana przebywa przez cały rok w jednym miejscu.

Według Kocha H., Steinmanna P., Scheuringa L. (13) brzana została uznana za najbardziej wędrujący gatunek spośród wszystkich innych zasiedlających wymienione wyżej rzeki. Wędrówki ponad 200 km w górę lub w dół rzeki nie należały do rzadkości. Zdarzały się nawet osobniki, które wędrowały w górę rzeki i ponad 300 km z szybkością 8,2 km/dz. Fakt, że w badanym odcinku Wisły brzana wydaje się być ściśle związaną z miejscem swego pobytu i że tylko sporadycznie przerzuca się w inne niezbyt odległe rejony, świadczy, że obserwowane przez badaczy niemieckich częste i dalekie wędrówki tej ryby są wynikiem innych warunków środowiska.

Jaź. Mimo odłowienia tylko 6 znakowanych ryb wyniki są nader interesujące.  Wskazują one wyraźnie, że jaź wędrować może zarówno wiosną jak i latem, że może przebywać większe odległości i szybkość wędrowania może być znaczna. Z małej liczby zwróconych znaczków nie można wyciągnąć wniosków co do zależności między biologią tej ryby, a jej wędrówkami w środkowym biegu Wisły. W związku z pewnym znaczeniem gospodarczym tego gatunku wskazanym jest poświęcić więcej badań nad wyjaśnieniem jego wędrówek.

Kleń. Gatunek ten w środkowym biegu Wisły podobnie jak leszcz i brzana wydaje się być rybą osiadłą, w rzadkich przypadkach zmieniającą miejsce swego pobytu. Na 10 odłowionych ponownie kleni, tylko 2 osobniki przesunęły się nieco dalej (12 i 15 km z prądem), reszta zaś pozostała wyraźnie na miejscu lub w najbliższym jego sąsiedztwie. Złowienie 1 osobnika w tym samym miejscu po 708 dniach od znakowania, a innych niemal w tym samym miejscu po 173 — 338 dniach od znakowania, wymownie przemawia za osiadłym charakterem życia tej ryby w badanym rejonie Wisły.

W rzekach Niemiec zasięg wędrówek klenia przekraczał często 100 km, a przeszło połowa znakowanych osobników przebywa ponad 50 km. Mimo, że zwroty są nieliczne możemy przyjąć, że podobnie jak w przypadku brzany nie zachodzi konieczność podejmowania wędrówek przez klenia  w środkowym biegu Wisły.

Boleń. Chociaż wyznakowano boleni mało, to jednak nadspodziewanie wysoki procent zwrotów ujawnił nam pewne interesujące właściwości tej ryby. W ogólności boleń w rejonie środkowego biegu Wisły wykazuje cechy ryby osiadłej. Osiadły (leszcz, brzana) boleń też robi nieraz dalekie wypady. Interesująca jest możliwość przerzucania się bolenia, ryby w zasadzie tkwiącej w miejscu w inne odległe nieraz rzeki. Np. jeden boleń powędrował daleko pod prąd w Pilicę, przebywając od Wyszogrodu do Tomaszowa Mazowieckiego 271 km, a drugi od Wyszogrodu do Zegrza nad Bugo — Narwią 68 km. W badanych rzekach niemieckich boleń okazał się rybą osiadłą.

Mała ilość wyznakowanych pozostałych gatunków ryb przy małej ilości zwrotów nie pozwala na scharakteryzowanie ich wędrówek.

Porównanie wędrówek gatunków ze środkowego biegu Wisły z wędrówkami tych samych gatunków z górnego biegu niektórych rzek niemieckich wykazuje pewne cechy wspólne, ale i uderzające różnice. Na ogół w rzekach niemieckich omawiane gatunki odznaczały się o wiele wyraźniejszą tendencją do odbywania masowych, szybkich i dalekich wędrówek. Przyczyny tego zjawiska prawdopodobnie są liczne. Ze względu na pominięcie przez przez badaczy niemieckich strony biologicznej i ekologicznej wędrówek oraz ze względu na szczupły materiał własny, przyczyny te nie mogą być wyjaśnione. Nasuwa się przypuszczenie, że grają tu rolę odmienne warunki hydrologiczne i ekologiczne w tych rzekach. Na podstawie badań nad wędrówkami certy w Wiśle (6) wydaje się, że bliskość dogodnych tarlisk i miejsc odchowu młodzieży oraz miejsc żerowania i zimowania dla ryb starszych przyczynia się w dużym stopniu do osiadłego trybu życia ryb w środkowym biegu Wisły.

Streszczenie

1. W środkowym biegu Wisły leszcz, świnka, brzana, kleń i boleń prowadzą tryb życia osiadły. Wyraźniejszą skłonność do wędrowania wykazuje jaź.

2. Pewne osobniki z grupy ryb osiadłych mogą sporadycznie podejmować dalsze wędrówki. Przyczyny tego nie są wyjaśnione.

3. Podejmowanie wędrówek przez ryby żyjące w rzekach wydaje się być związane z koniecznością poszukiwania dogodnych tarlisk lub żerowisk.

4. Zmiana warunków w Wiśle w związku z jej regulacją może spowodować wystąpienie wędrówek u ryb wykazujących dotąd osiadły tryb życia.

 Literatura

1. Buxbaum L. 1892—1904. Der Wanderzug der Mainfische. Allg. Fisch. Ztg. 17 — 29. 2. Koch H. 1929. Fischpasse und Fischwanderungen am Neckar. Badisch. Fisch. Ztg. Nr 8—9. 3. Koch H. 1930. Airfstiegkontrollen an Fischpassen. Deutsche Wasserwirtschaft. 25. 4. Koch H. 1932. Fischmarkierungen an badischen Rhein und Neckar. Badische Fisch. Ztg. 10—11. 5. Meisner W. 1948. Ichtiologia stosowana (przekład z rosyjskiego B. Dixona).  8. Pliszka Fr. 1951. Wędrówki certy (Vimba vimba L.) w Wiśle. R. N. Roln. T. 57. 7. Schmidt 1947. Migracii ryb. Moskwa-Leningrad. 8. Scheurins 1930. Die Wanderunge der Fische. Ergeb. d. Biologie B. 5, 6. 9. Steinmann P. 1923. Die Bedingungen der Fischerei im Hochrhein. 10. Steinmann P. 1924. Über die Ausdehnung und die Bedeutung der Wanderungen unserer Flussfische.  Schweiz. Fischztg, 32. 11. Steinmann P. 1926.  Weitere Untersuchungen über  die Wanderungen unserer Flussfische. Schweiz. Fischztg., 34. 12. Steinmann P. 1935. Ober den Fischaufstieg im Rhein und Aare auf Grund von Fischpasskontrollen im Jahre 1934. Schweiz. Fischztg. 13. Steinmann P., Koch W., Scheuring L. 1937. Die Wanderungen unserer Susswasserfische dargestellt auf Grund von Markierungsversuchen Ztschr. f. Fisch., 35. 14. Struck H. 1943. Hunger — Wanderungen der Fische. Fisch. Ztg. 46.

Ф. Плишка

Результаты исследования миграции рыб в Висле

Резюме

1. В середем течении Вислы лещ, подуст, усач, голавль и жерех ведут оседлый образ жизни. Более яркую склонность к миграции прояавляет язь.

2. В группе рыб оседлых некоторые особи могут иногда предпринимать довольно далекие миграции; причины этого яавления не выяснены.

3. Можно полагать, что яавление миграции рыб живущих в реках, связано с необходимости поисков мест удобни для  икрометания или питания.

4. Изменение условия в Висле в связи с ее регулированием может вызвать яавление миграции у рыб, которые до сего времени вели оседлый образ жизни.

 Fr. Pliszka

 Results of investigations on the migrations of fish
 in the Vistula

 Summary

1. In the middle current of the Vistula, Abramis brama (Bream), Chondrostoma nasus, Barbus barbus (Barbel), Leuciscus cephalus (Chub) and Aspius aspius lead a settled mode of life. Leuciscus idus (Dace) on the other hand, show a greater tendency to migrate.

2. Among the group of fish leading a settled mode  of life are  certain individual fish, which, from time to time, make quite long migratory expeditions. The reasons for this are not known.

3. It seems to be connected with the need for finding better spawning beds and feeding places.

4. The occurence of migration among fish which have previously led a settled mode of existence may be explained by changed conditions in the Vistula arising from the work of engineers regulating the river.

Linki:

 http://www.infish.com.pl/wydawnictwo/KR/KR_numer/KR2010/Praca_2010_05_06.pdf

 http://www.warszawa.rzgw.gov.pl/upload/browser/_ZP/Wis%C5%82a_CZ%C4%98%C5%9A%C4%86%20OPISOWA.pdf

 http://www.zmiuw.pl/attachments/article/80/Program_biol_udrozn_rzek_w_woj_warm-maz.pdf

 http://www.bip.melioracja.lodzkie.pl/data/other/wojprochrzaswod.pdf

 

 

2013/08/31 | Supplementum

Suplement LXXXVI

Bratislava, Časopis Učené společnosti Šafaříkovy, roč. I, 1927, s. 133—134.

ALBINISMUS A ERYTHRISMUS U SUMCE SILURUS GLANIS
Z DUNAJE V OKOLÍ  BRATISLAVY

Jako u všech vodních zvířat je také u ryb úplný albínismus velmí řídký. Častějí objevuje se počínajicí albínismus, žlutavé zabarvení, xanthorismus, anebo oranžově až cihlově červené, erythrismus, u druhů jínak normálně tmavých. U ryb v akvariu pěstovaných ukazuje se často tentó počínající albínismus. Tento náběh k úplnému albínismu přichází též u ryb v přírodě  žijících a byl pozorován u různých druhů, n. p. u flundry (Pleuronectes flesus), u plotice (Leuciscus rutilus), u úhoře (Anguilla vulgaris), u mníka (Lota vulgaris), okouna (Perca fluviatilis), karasa (Cyprinus carassius), štiky (Esox lucius) a je ovšem i u sumce (Silurus glanis).

Úplný albinismus je však poměrně vzácný a docela neúčelný, neboť bílá  ryba je vystavena daleko více všem nebezpečím než normálně zbarvená. Byl pozorován v přírodě i v zajetí jen tu a tam ojediněle. Podrobnější zprávu o pravých albínech u různých druhu ryb podává Abl v Blätter f. Aqu. und Terrarienkunde (sv. XXXIII., 1922). Abnormálních zbarvení u ryb dotýká se též Berndt v nedávné, velmí obsažné studii o dědičnosti různých znaků u ras zlatého karasa (Zeitschr. f. ind. Abstammungs- und Verebungslehre, sv. XXXVI., 1925).

Počátkem listopadu r. 1926 získal biologický ústav lékařské fakulty university Komenského dva úplné albinotické exempláře sumce druhu Silurus glanis, asi 50 cm dlouhé, které rybáři vylovilí v Dunají nedaleko Bratislavy. Dle sdělení rybářů  chycení bylí celkem tři albinotičtí jedinci a jsou pokládány takovéto formy za něco neobvyklého. Daleko hojnější jsou žlutavě oranžoví sumci s načervenalými ploutvemi, které nazývají též rybáři »zlatýmí« sumci. Vzhled zmínéných albínotických exemplářů odpovídal barvou kůže známým albinům-axolotlům. Kůže na břichu i po stranách byla úplné bledá, jen obruby ploutví, zejména řitní, měly slabounký nádech do červena. Očí měly krásnou rubínovou barvu jako je u bílých králíků. Exempláře tyto choval jsem v ústavě dva měsíce ve větší nádrži. Po celou dobu zajetí až  do konce prosince 1926, kdy byli jeden po druhém usmrcení, sumci hladovéli; odmítalí nabízenou potravu, i když jím byla vpravena uměle do zažívacího traktu. Jeden sumec byl ozařován ultraviolovými paprsky (Bachovým horským sluncem), každý den jednu, dvě i vice minut. Vedle ozařovaní prostého prováděno bylo i ozařování uviolovým modrým filtrem za účelem vyloučení nejzevnějších, krátkovlnných ultrafialových paprsků. Pokus prováděn byl celkem tři neděle. Druhý jedinec byl chován jako kontrolní. Záhy u ozařovaného individua začal se měniti vzhled kůže. Dostávala náběh do slabé žlutooranžového odstínu, okraje všech ploutví začaly červenati a krátce před usmrcením jevíl sumec nápadný náběh k typu »zlaté rybičky«. Jedinec kontrolní nezměnil svůj vzhled. Měl jsem tedy možnost sledovati pomérné rychlý přechod od úplného albina k formě zlaté, zjev urychlený zřejmë působením křemenné lampy. Ovšem poměry v dřevěném baráku, kde je biologický ústav stále ještě umístěn, zabránily další exaktně prováděné experimentální práci v tom směru.

V prosinci m. r. získal jsem dále sumce tmavého, který však  jevil mramorování a na jednom boku byla veliká bílá plocha, kde původni kůže byla traumaticky odtržena až ke svalstvu a demarkačni čára poraněného místa byla načervenalá. Ostatní bledé ostrůvky kůže na obou bocich byly neporušené a původni. Po nékolika ozářeních křemennou lampou (jednu až čtyři minuty trvajících, v intervalech jeden až dva dny) byl dán exemplář na 24 hodín do 0,001% roztoku neutrální červené. Demarkační čara poraněného místa po těchto experímentech nápadně cihlově intensivně zčervenala a na oděrku povstaly ostrůvky epidermalní  černé pígmentované.

Počátkem ledna 1927 přineseni byli do ústavu dva jiní sumci, kteří však měli kůži lehce do oranžova zbarvenou a okraje ploutví odpovidaly svým vzhledem ploutvim zlatých karasů. Takových sumců vyskytlo se v poslední dobé na trhu v Bratislavě vétší množstvi. Zlatí sumci jsou vůbec exempláře častěji se vyskytující. Také ve Vídní mají v zoologické zahradě toho času jednoho takového sumce. Zdá se, že v Dunají vyskytuje se jích i v okoli Bratislavy větší množství. Úplní albíni jsou vsak vzacni. Koller podal nedávno zprávu o albinotickém sumcí (Zoologischer Anz. sv. 69, 1927) z Dunaje u Vídně, kterého získalo přírodověcké museum ve Vídni. Ovšem exemplář tento měl vzhled žlutavé slonové kosti. Hřbet byl sírově žlutobílý a celkový popís nasvědčuje tomu, že se jednalo  již o jakousi formu přechodnou ke xanthorismu. Nelze ovšem jen tak beze všeho tvrdítí, že v přirodě  chycení zlatí sumcí vyvinulí se v každém případé z forem albínotických, spíše možno pokládatí formy mramorované za formy přechodné. Zjev tento bude vyžadovatí delší pečlivé práce experimentální na dalších exemplářích albinotických, které bude snad možno časem zase získati.

 Dr. Bohumil Krajník.

2013/08/22 | Supplementum

Suplement LXXXV

Księga Pamiątkowa XI Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie 18-22 VII 1911, s 254-256

Sekcya zoologiczn-anatomiczna

CECYLIA BIGELÓWNA (Lwów)

Przyczynek do regeneracyi wąsów u ryb
sumowatych  (Siluroidae).

Do znanego już faktu, że wąsy ryb sumowatych posiadają zdolność odradzania się, dodajemy następujące szczegóły histogenetyczne, poznane przez obserwacyę procesu regeneracyjnego wąsów u sumka karłowatego (Amiurus nebulosus).

Z czterech par wąsów, które posiada Amiurus neb., jedna, znajdująca się w kącie ust, jest ze wszystkich najsilniej rozwinięta, pręcik chrząstkowy bowiem, stanowiący oś wąsa, osiąga tu większą grubość, ponadto wąs u podstawy swej otoczony jest kostną rynienką, obejmującą go głównie od strony grzbietowej.

Wszystkie wąsy amiurusa posiadają zdolność nawet kilkakrotnego odradzania się, o ile usunięte są w ten sposób, że przynajmniej 1/2 mm. wynoszące szczątki z nich pozostają. U osobników starszych nie regenerowały się wąsy, gdy ucięto je bardzo blisko podstawy. Kierunek pączka regeneracyjnego był zawsze zgodnie z prawem Barfurtha prostopadły do powierzchni rany, jednak w ciągu dalszego wzrostu zauważyć było można, że strona grzbietowa wąsa nieco szybciej rosła niż brzuszna, skutkiem czego regenerat przybierał kształt łukowaty. Wzrost silniejszy na dolnej, brzusznej stronie wąsa nie występował i wówczas, gdy zapomocą cięcia ukośnego usunięto więcej tkanek w tej okolicy. W tych wypadkach regenerat był jeszcze mocniej zgięty i miał łącznie ze starą częścią kształt zakrzywionego haczyka. W stadyach tych brak czynników regulacyjnych w duchu Morgana, gdyż regenerat zgoła nie okazuje dążności jak najszybszego osiągnięcia normalnego kształtu. Przyczyną silniejszego wzrostu okolicy grzbietowej wąsa jest prawdopodobnie fakt, że bliżej okolicy tej znajdują się tkanki posiadające zdolność szybszej regeneracyi — tu mianowicie znajduje się pręcik chrząstkowy, rynienka kostna i nieliczne pnie nerwowe. Tkanki brzusznej strony wąsa, gdzie znajdujemy razem skupione liczne pnie nerwowe, regenerują znacznie wolniej.

Że sposób ugrupowania tkanek o niejednakowej zdolności regeneracyjnej warunkuje to zakrzywianie się wąsa, wynika także stąd, że u Cobitis taenia, u którego wąsy mają budowę wewnętrzną symetryczną względem strony grzbietowej i brzusznej, nie zauważyliśmy w ciągu regeneracyi skrzywienia regeneratu lub łukowatego wzrostu. W późniejszym okresie regeneracyi wąsy prostują się, a gdy regenerat zbliża się wielkością do normalnego są w nim już zregenerowane pnie nerwowe.

Co się tyczy regeneracyi pręcika chrząstkowego, przedstawiającego typ chrząstki, właściwej rybom z grupy Cyclostomata, a składającej się z licznych komórek oraz beleczek substancyi zasadniczej, w której możemy rozróżnić części brzeżne odpowiadające torebkom chrząstkowym i części międzytorebkowe — to regeneruje on z ochrzęstnej otaczającej pręcik w postaci grubej warstwy. Drobne chondroblasty tworzą spoisty sznur ciągnący się w osi regeneratu. Różnicowanie ich na chrząstkę postępuje od starej części ku nowej; na samym końcu regeneratu mamy więc stadya najmłodsze, gdzie znajdujemy komórki drobne, bez wyraźnych granic. Komórki te zaczynają silnie wzrastać, wydłużają się w kierunku prostopadłym do długiej osi wąsa, przylegając do siebie, przyczem występują wyraźnie ich granice w postaci komórkowych, mających charakter basofilny, barwią się bowiem wybitnie barwikami jądrowymi. Jest to początek tworzenia się substancyi zasadniczej, która w najstarszych częściach regeneratu zaczyna już wytwarzać silniejsze  beleczki w ten sposób, że należące do kilku komórek błony łączą się ze sobą. Rynienka kostna, otaczająca podstawową część wąsa, a okryta od strony zewnętrznej i wewnętrznej okostną, również regeneruje, a to w ten sposób, że we wczesnych stadyach regeneracyi tworzy się z tkanki łącznej, wypełniającej przestrzeń między kością a pręcikiem chrząstkowym, skupienia komórek o charakterze chrząstki embryonalnej. Z tej ostatniej wyodrębniają się dwie części. Jedna daje początek pręcikowi chrząstkowemu, druga pozostaje w związku ze szczątkami rynienki kostnej i przyczynia się do jej regeneracyi. Komorki tej części różnicują się dalej na chrząstkę hyalinową, w której występują procesy kostnienia. Ponadto przyczynia się do regeneracyi pochewki jej zewnętrzna okostna, która na obwodowych częściach pozostałej kości silnie się rozrasta i produkuje kość. Niekiedy regeneracya rynienki odbywała się wyłącznie z komórek łączno-tkankowych okostnej, bez udziału chrząstki.

2013/08/21 | Supplementum

Suplement LXXXIV

Leszczyński L. 1963 — Pokarm młodocianych stadiów niektórych gatunków ryb z kilku jezior okolic Węgorzewa [Food of young fishes of some species in several lakes near Węgorzewo] — Roczn. Nauk roln. B 82, 2: 235-250.

Leszek Leszczyński

POKARM MŁODOCIANYCH STADIÓW NIEKTÓRYCH GATUNKÓW RYB Z KILKU
JEZIOR OKOLIC WĘGORZEWA

(Z Zakładu Ichtiologii Instytutu Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie)

(Wpłynęło do do Redakcji dnia 10. IX. 1962 r.)

METODA I MATERIAŁ

Celem pracy było poznanie pokarmu narybku różnych gatunków ryb. Materiały były zbierane przy pomocy kasarka oraz specjalnych włóczków tiulowych.

Przed analizą treści przewodów pokarmowych mierzono długość ciała (long. corp.) ryb, u różanki również długość przewodu. W czasie analizy notowano liczbę i wielkość organizmów stwierdzonych w pokarmie, po czym przy pomocy przyjętych ciężarów standardowych obliczano ich ciężar. Stanowił on podstawę do obliczania składu procentowego pokarmu. Notowano również liczbę ryb z pustymi przewodami. Ryby i organizmy stwierdzone w ich pokarmie podzielono na klasy wielkości. Wyróżniono 19 grup stanowiących  pokarm, ekologicznie lub systematycznie odrębnych, lub różniących się wielkością. Wyjaśnić należy, że:

a) grupa „owady latające” obejmuje wszelkie owady, które mogły dostać się do pokarmu wyłącznie z powierzchni wody;

b) „owady naroślinne” obejmuje głównie larwy Ephemeroptera, a także Trichoptera i Odonata; Tendipedidae naroślinne włączono do grup „Tendipedidae”;

c) Copepoda podzielono na grupy „Copepoda excl. Harpacticoida” (głównie Cyclops  — w tekście jako „Copepoda”), „Harpacticoida” oraz „naupli: Copepoda”;

d) w skład „Cladocera pelagiczne małe” (poniżej 2 mm) wchodzą pelagiczne gatunki BosminaDaphnia, Diaphanosoma, w skład „Cladocera pelagiczne duże (ponad 2 mm) — Leptodora, Bythotrephes;

e) w skład grupy „Cladocera litoralowe małe” (poniżej 2 mm) wchodzą głównie drobne Chydoridae, Ceriodaphnia, Scapholeberis, w skład „Cladocera litoralowe duże” (ponad 2 mm) — Eurycercus, Polyphemus, Sida, Simocephalus;

f) Tendipedidae podzielono pod względem wielkości na dwie grupy — „Tendipedidae małe”, obejmującą osobniki poniżej i „Tendipedidae duże” — ponad 1,5 mm;

g) w skład grupy „Fitoplankton” wchodzą przypuszczalnie również drobne glony poroślowe;

h) w skład grupy „Inne” wchodzą głównie pierwotniaki, Nematodes, Asellus, Chaoborus, Mollusca, fragmenty roślin wyższych.

Materiały pochodzące z 17 jezior okolic Węgorzewa (głównie z jezior Gołdopiwo i sąsiednich — tab. 1), obejmują nastpujące gatunki ryb: karaś, lin, kiełb, leszcz, krąp, słonecznica, ukleja, różanka, ciernik i cierniczek. Jedynie nieliczne osobniki w materiale wykraczały poza stadium narybku.

Ogółem przeprowadzono analizę 49 serii narybku, łącznie 628 przewodów. Charakterystykę pokarmu płoci, wzdręgi i okonia oparto o materiały zawarte w pracy Marciakowej (w przygotowaniu).

CHARAKTERYSTYKA POKARMU POSZCZEGÓLNYCH GATUNKÓW

Różanka (Rhodeus sericeus amarus (Bloch)) odżywiała się pokarmem zarówno zwierzęcym jak i roślinnym. W pokarmie zwierzęcym zdecydowanie przeważały Tendipedidae duże,  z formami literalowymi i fitofilnymi (Glyptotendipes, Tanytarsus ex gr. mancus v. d. Wulp., Cricotopus ex gr. silvestris F.). Tendipedidae występowały już u najmniejszych złowionych osobników (long. corp. 13 mm). Duże znaczenie miały także Cladocera litoralowe, mniejsze — Copepoda. Pokarm roślinny spotykano w największych ilościach u dwu serii różanki, złowionej we wrześniu i październiku w kanałach między jeziorami. W pokarmie tym najważniejsze były okrzemki, ponadto występowały glony nitkowate, zielenice i sinice. U różanki z kanału między jeziorami Gołdopiwo i Białe i z jeziora Czarna Kuta, stwierdzono znaczne ilości piasku, dochodzące do ponad 100 ziarn w jednym przewodzie pokarmowym.

W większości przypadków, poza długością ciała, mierzono również długość przewodów pokarmowych (rys. 1). Okazało się, że u ryb do około 16 mm, długość przewodu była mniejsza od długości ciała. U większej różanki długość przewodu  wzrastała do trzykrotnej długości ciała (long. corp. 38 mm). Według Klusta (1940) wydłużanie się względne jelita u różanki występowało dopiero u większych ryb. Ponieważ stwierdzono, że ryby o długości do około 25 mm odżywiały się głównie pokarmem zwierzęcym, zaś większe niemal wyłącznie roślinnym, można przypuszczać, że wydłużenie się przewodu ma związek z przejściem na odżywianie się pokarmem mniej kalorycznym.

Wzdręga (Scardinius erythrophthalmus L.). Głównym pokarmem wzdręgi o długości 9 — 16 mm były Cladocera litoralowe (zwłaszcza Eurycercus i Sida). Z organizmów planktonowych, poza wioślarkami pelagicznymi i widłonogami, charakterystyczna była obecność stosunkowo licznych Rotatoria i Copepoda w stadium nauplius. Ponadto stwierdzono m. in. Tendipedidae, Oligochaeta i Harpacticoida. W pokarmie większej wzdręgi (16 — 39 mm) ogromnie wzrosło znaczenie owadów. Najważniejszymi z nich były litoralowe duże Tendipedidae. Pojawiły się również w większej ilości owady naroślinne, latające i poczwarki owadów. Zmalało nieco znacznie litoralowych Cladocera, przy czym na miejsce dużych form pojawiły się drobniejsze. W jednym przypadku, główny pokarm stanowiły statoblasty mszywiołów. Zaledwie w jednej serii pokarm roślinny występował w większej ilości (24%).

Rys. 1 — Zmiany długości jelita i rodzaju pokarmu, w zależności od długości ciała narybku różanki (1/1, 2/1, 3/1 — stosunek
długości jelita do długości ciała)
Fig. 1 — Changes in the length of alimentary tract and in the quality of food in relation to the body length of Rhodeus sericeus amarus (Bloch) (1/1, 2/1, 3/1 — ratio of tract length to body length)

Płoć (Rutilus rutilus (L.)). Materiały płoci uwzględniają pierwszy pokarm, który u osobników о długości około 6 — 8 mm stanowiły głównie Rotatoria, drobne larwy Tendipedidae (około 1 mm), składniki roślinne, ponadto niewielkie ilości stadiów nauplialnych Copepoda. U większej, zmniejszyło się znaczenie tych składników, jednak u jednej serii płoci o długości 9 — 11 mm Copepoda nauplialne stanowiły zasadniczy  pokarm. Rośliny, a wyjątkowo statoblasty mszywiołów, ważne były u ryb złowionych w kanałach między jeziorami lub w ich pobliżu. U płoci o długości ponad 8 mm największe znaczenie miały Cladocera, przy tym do długości około 20 mm dominowały drobne Cladocera litoralowe (Ceriodaphnia i Bosmina), powyżej tej długości — większe (Eurycercus, Sida, Polyphemus). U dwu serii płoci ponad 30 mm długości z jezior Święcajty i Soltmany, pokarm składał się niemal wyłącznie z drobnych wioślarek pelagicznych. Pojawiły się inne składniki, często w dużej liczbie: Copepoda, również Harpacticoida, Tendipedidae duże, poczwarki, owady naroślinne i inne.

Kiełb (Gobio gobio L.). Ryby tego gatunku о długości 23 — 104 mm miały pokarm bardzo zróżnicowany. Największe znaczenie bądź drobne Cladocera litoralowe, bądź duże Tendipedidae, w skład których wchodziły formy fito- i psammofilne (Cricotopus ex grege silvestris F., Polypedilum ex. gr. convictum Walk., Cryptochironomus ex gr. defectus Kieff., Tanytarsus ex gr. mancus v. d. Wulp. i in.).  Charakter pokarmu zdaje się wskazywać na brak specjalizacji pokarmowej i dużą ruchliwość.

Leszcz (Abramis brama L.). Młody leszcz z jeziora Święcajty (long. corp. 23 — 28 mm) zjadał głównie widłonogi Cyclops (69%) i poczwarki Nematocera (22%), zaś z jeziora Soltmany (24 — 29 mm) odżywiał się wyłącznie planktonem (głównie Copepoda i drobne Cladocera litoralowe).

Krąp (Blicca björkna L.). Najmniejsze osobniki (12 — 16 mm) złowione w lipcu w jeziorze Gołdopiwo, odżywiały się głównie litoralowymi wioślarkami (zwłaszcza Ceriodaphnia i Acroperus). Tendipedidae o długości około  1 mm zanotowano po raz pierwszy u krąpia długości 13 mm. U większych krąpi, wzrastało znaczenie Copepoda w pokarmie. Zwiększała się również ilość Tendipedidae (do 44% w październiku) i owadów naroślinnych, jak również innych organizmów świadczących o częściowo dennym odżywianiu się w litoralu. W pokarmie krąpia złowionego w pobliżu kanału stwierdzono znaczne ilości zielenic i okrzemek. Zanotowano obecność owadów latających.

Słonecznica (Leucaspius delineatus Heckel). Słonecznica o długości 16 do 84 mm odżywiała się niemal wyłącznie pokarmem planktonowym, w którym dominowały wioślarki, zarówno litoralowe jak i pelagiczne oraz Copepoda. Dla serii najmniejszej słonecznicy (long. corp. 15 — 18 mm) złowionej w lipcu w jeziorze Gołdopiwo, największe znaczenie w pokarmie miały larwy Dreissensia (34%), co było przypadkiem wyjątkowym oraz stadia nauplialne Copepoda (26,5%). U jednej serii pokarm główny stanowiły owady latające. W pokarmie tego gatunku znajdowano pojedyncze organizmy denne i naroślinne. Ze składu gatunkowego pokarmu wynika, że słonecznica żerowała w pobliżu pasa trzcin.

Ukleja (Alburnus alburnus (L.)). Ukleja odżywiała się niemal wyłącznie pokarmem planktonowym i pochodzenia powietrznego. Dla małej uklei o długości 9 — 35 mm najważniejsze były drobne Cladocera litoralowe i nauplialne Copepoda. Te ostatnie stanowiły pokarm główny uklei 0 długości 20 — 35 mm, złowionej w jeziorze Lenkuk. U uklei długości od 14 mm spotykano już nieznaczne ilości owadów latających (Thysanoptera długości około 1 mm). Znajdowano również pojedyncze osobniki larw Tendipedidae. Większa ukleja (powyżej 35 mm) odżywiała się bądź owadami latającymi (Thysanoplera, Hymenoptera, Coleoptera), bądź planktonem. Dla uklei złowionej we wrześniu w jeziorze Gołdopiwo duże znaczenie miały sinice (Gleotrichia). W serii tej (nr 23 — tab. 1) ponad trzecia część przewodów była pusta, reszta — słabo napełniona. Pokarm pochodzenia dennego występował u uklei bardzo rzadko.

Karaś (Carassius carassius (L.)). Zawartość przewodów pokarmowych trzech osobników 22 — 27 mm, stanowiły larwy jętek oraz plankton litoralowy (Chydoridae, Cyclops).

Lin (Tinca tinca (L.)). Ryby tego gatunku o długości 15 — 32 mm odżywiały się głównie larwami jętek, litoralowymi Cladocera oraz Copepoda. Obecność Ostracoda i Harpacticoida w pokarmie, świadczy o bezpośrednim kontakcie ryb z dnem.

Koza (Cobitis taenia L.). Wszystkie osobniki tego gatunku (długości 29 — 53 mm) miały w pokarmie drobne Cladocera litoralowe, głównie Chydoridae, często w dużych ilościach. Bardzo ważnym składnikiem pokarmu były litoralowe i naroślinne larwy Tendipedidae. Pewne znaczenie miały również larwy Ephemeroptera i Trichoptera.

Okoń (Perca fluviatilis L.). Stwierdzono, że okoń odżywiał się bądź w litoralu bądź w pelagialu, przy czym miejsce żerowania w minimalnym stopniu związane było z wielkością ryby i porą roku, zaś w nieco większym stopniu — z charakterem zbiornika. W pelagialu pokarm okonia stanowiły przede wszystkim Cyclops i drobne Cladocera (Bosmina, Daphnia). U ryb niektórych serii trafiały się domieszki pochodzenia litoralowego (Cladocera, Tendipedidae i inne).

Pokarm okonia żerującego w litoralu, był bardziej zróżnicowany i składał się głównie z wioślarek, zarówno dużych jak i małych owadów naroślinnych (larwy Ephemeroptera, Odonata, Trichoptera) i Tendipedidae dużych. Jeden okoń o długości 58 mm, złowiony przy końcu maja w jeziorze Gołdopiwo na tarlisku płoci, miał w przewodzie pokarmowym około 40 sztuk wylęgu płoci (long. corp. 6 mm). Występujące niekiedy domieszki pokarmu pochodzenia pelagicznego mogły świadczyć o wędrówkach w poszukiwaniu pokarmu.

Ciernik (Gasterosteus aculeatus L.). Pokarm ryb tego gatunku (długości 14 — 48 mm) stanowiły w większości bardzo różnorodne organizmy planktonowe, należące do Cladocera, Copepoda i Insecta. Ciernik złowiony w lutym odżywiał się głównie larwami Chaoborus. Ważnym składnikiem pokarmu zwłaszcza u ciernika złowionego we wrześniu, stanowiły większe naroślinne larwy Tendipedidae. Obecność w pokarmie Harpacticoida, Ostracoda i Oligochaeta świadczyła o częściowo dennym odżywianiu się.

Cierniczek (Pungitius pungitius L.). Ryby tego gatunku (długości 14 — 40 mm) złowione we wrześniu w jeziorze Święcajty, odżywiały się pokarmem bardzo różnorodnym. Większość stanowiły organizmy planktonowe: Copepoda, drobne wioślarki pelagiczne i różnego rodzaju litoralowe. Duże znaczenie  miały większe naroślinne larwy Tendipedidae, mniejsze — Trichoptera, Asellus, Oligochaeta, Ostracoda, Harpacticoida. Cierniczek złowiony w sierpniu w jeziorze Arklickim w liczbie trzech osobników, miał w przewodzie pokarmowym wyłącznie larwy Ephemerpotera i Asselus oraz pojedyncze Ostracoda.

Dane o zmianach sezonowych pokarmu narybku wzdręgi, płoci i okonia oraz o zmianach związanych z miejscem występowania znajdują się w pracy Marciakowej (w przygotowaniu).

ZNACZENIE POSZCZEGÓLNYCH SKŁADNIKÓW POKARMU

Najważniejsze w pokarmie wszystkich gatunków narybku (tab. 2) były kolejno następujące składniki: Cladocera litoralowe małe, Copepoda (z wyłączeniem Harpacticoida), Cladocera litoralowe duże, Cladocera pelagiczne małe i Tendipedidae duże. Składniki te występowały w największych ilościach i były najczęściej spotykane niemal u wszystkich gatunków. Dowodzi to słabej specjalizacji pokarmowej narybku. Nieco rzadziej, ale również w dużych ilościach występowały owady naroślinne. Spotykano je na ogół w pokarmie większych osobników narybku.

Dużo mniejsze znaczenie niż poprzednio wymienione miały małe Tendipedidae, występujące często ale w znacznie mniejszych ilościach. Ważne znaczenie miały one w pokarmie małej płoci. Fitoplankton, Rotatoria, stadia nauplialne Copepoda, Nematocera pupae stanowiły składniki, występujące w pokarmie w średnich ilościach i średnio często. Rotatoria i Copepoda nauplialne stanowiły bardzo ważny składnik u najmniejszych ryb. Fitoplankton był ważnym składnikiem pokarmu narybku w kanałach między jeziorami i w pobliżu kanałów. W podobnych ilościach, ale mniej często, spotykano owady latające, stanowiące ważny składnik w pokarmie uklei oraz Cladocera pelagiczne duże, które występowały tylko łącznie z małymi.

Minimalne znaczenie miały glony nitkowate, Oligochaeta, Harpacticoida  i Hydracarinae, występujące dość często, jednak na ogół w bardzo małych ilościach. Najmniej ważne w pokarmie były Ostracoda, zarówno pod względem ilości jak i częstości występowania.

Tabela 2

Podział składników pokarmu narybku pod względem ważności
Food components of young fishes set up according to their importance

Grupy zwanej „Inne” nie można rozpatrywać na równi z pozostałymi składnikami, ze względu na jej złożony skład. Do grupy tej zaliczono organizmy, które spotykane były bardzo rzadko lub w bardzo małych ilościach, jak również bliżej nie oznaczone.

LICZEBNOŚĆ SKŁADNIKÓW W POKARMIE NARYBKU

W celu lepszego poznania charakteru odżywiania się oraz uzyskania danych na temat stopnia zróżnicowania pokarmu, a więc być może i wybiórczości pokarmowej poszczególnych gatunków ryb, podano liczebność składników pokarmu (tab. 3). Przy obliczaniu posługiwano się przyjętym na wstępie podziałem na 19 grup pokarmu i pomijano składniki nie posiadające ilościowego znaczenia. Wyniki stanowią średnie, uzyskane z liczby składników występujących w pokarmie poszczególnych osobników narybku wybranych serii. Największą liczbę składników pokarmu znaleziono u cierniczka (7,0), następnie u kozy (6,3), ciernika (4,6), uklei (3,9), okonia (3,9), kiełbia (3,8), leszcza (3,8), krąpia (3,7), wzdręgi (3,6), płoci (3,4), słonecznicy (3,1) i różanki (2,7).

Tabela 3

Liczba składników w pokarmie narybku (średnio na osobnika)
Number of food components in young fishes (average per specimen)

Obliczono również liczebność składników pokarmu dla poszczególnych klas wielkości ryb. Stwierdzono, że przeważnie liczby te różniły się znacznie między sobą w klasach w obrębie tego samego gatunku. U cierniczka, kozy, ciernika, a więc u gatunków charakteryzujących się wysokimi średnimi liczbami składników, zróżnicowanie pokarmu malało ze wzrostem długości ryb. U pozostałych gatunków zróżnicowanie wzrastało, albo nie wykazywało
wyraźnych tendencji.

WIELKOŚĆ FORM POKARMOWYCH A WIELKOŚĆ RYBY

Przy analizie wielkości pokarmu wzięto pod uwagę procenty ciężaru. W wyniku okazało się (rys. 2, 3), że wielkość pokarmu była na ogół ściśle zależna zarówno od wielkości, jak i od gatunku ryby. Northcote (1954) i Hartman (1958) uzależniają wyraźne zmiany wielkości pokarmu od nieznacznych różnic wielkości pyska ryby oraz od kształtu i zachowania się ofiary. Wielkość pokarmu uwzględnionych serii narybku, z nielicznymi wyjątkami, konsekwentnie uzależniona była od wielkości ryb wchodzących w skład tych serii.

Pokarm ryb tych samych długości ale odmiennych gatunków często różnił się znacznie wielkością. Największy stosunkowo pokarm stwierdzono u wzdręgi, okonia o długości 40 — 70 mm oraz u ciernika; najmniejszy — u słonecznicy, okonia o długości 15 — 40 mm oraz u uklei. Płoć i krąp zajmowały stanowisko pośrednie.

Można przypuszczać, że dla narybku a ostatecznie dla gatunku duże znaczenie ma szybkość przechodzenia na odżywianie się większym pokarmem (Northcote 1954). W kilku przypadkach udało się zaobserwować, od jakiej długości ryby pojawiał się po raz pierwszy pokarm kolejnej klasy wielkości: organizmy pokarmowe o długości do 2 mm występowały już u płoci o długości 7 mm. Pokarm o długości 2  — 3 mm występował u płoci o długości od 8,5 mm, pokarm 2 — 6 mm — u płoci i ciernika od 18 do 19  mm, pokarm 6 — 10 mm — u ciernika od 24 mm, a u wzdręgi od 26 mm, u płoci od 34 mm.

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA POKARMU NARYBKU

Z fragmentarycznych na ogół danych w literaturze na temat pokarmu różnych gatunków narybku (Stankowitsch 1921, Willer 1924, Allen 1935, Ladiges 1935, Röper 1936, Hartley 1940, Kugel 1942, Laskar 1949, Smyly 1952, Pliszka i Dziekońska 1953, Westphalen 1956, Boruckij 1960, Tölg 1960, Rogowska i Tesch 1961) wynika między innymi,  że pokarm ten jest zwykle podobny do siebie, zaś różnice mają przeważnie charakter ilościowy. Jak się wydaje wspólne cechy pokarmu narybku wynikają głównie z bardzo słabo rozwiniętej specjalizacji pokarmowej (Willer 1924. Boruckij 1960) oraz ograniczonej możliwości korzystania z pokarmu o większych wymiarach. Podobieństwo pod względem składu  pokarmu wynikało również z faktu wspólnego przebywania większości gatunków narybku w litoralu (Backiel 1953). Można przypuszczać, że nawet narybek zawierający niekiedy w pokarmie większe ilości planktonu pochodzenia pelagicznego (słonecznica, ukleja, krąp, płoć, ciernik, okoń), przebywał w pobliżu pasa przybrzeżnej roślinności, na co wskazują domieszki pokarmu litoralowego. Być może, jedynie okoń w pewnych okolicznościach odbywał dalsze wędrówki (Allen 1935, Röper 1936).

Najważniejsze cechy wspólne pod względem składu pokarmu narybku, to występowanie znacznych ilości bardzo małych organizmów jak Rotatoria i nauplialne stadia Copepoda u najmniejszych ryb, wyraźna dominacja Entomostraca, zwłaszcza żyjących między roślinnością przybrzeżną oraz brak lub występowanie w bardzo niewielkich ilościach organizmów typowo dennych, a także obdarzonych kształtem utrudniającym połykanie (Asellus, Gammarus, Odonata).

O słabej specjalizacji świadczy zarówno duża zmienność w składzie pokarmu w obrębie gatunku, jak również fakt, że często ryby różnych gatunków łowione w tym samym jeziorze, mniej różniły się pod względem składu pokarmu, niż ryby tego samego gatunku, pochodzące z różnych jezior. Jest bardzo prawdopodobne, że najczęściej narybek odżywiał się tym rodzajem pokarmu, który w danym momencie występował w największej ilości i był najbardziej dostępny (Boruckij 1960). Zaobserwowano, że pod względem wielkości zjadanych organizmów (rys. 2, 3), występowała w pokarmie narybku dużo większa prawidłowość, niż pod względem składu jakościowego. Może więc nasuwać się przypuszczenie, że o składzie decydowała głównie wielkość pokarmu, a więc dostępność uwarunkowana przede wszystkim cechami anatomicznymi ryby, nie zaś wybiórczość, a więc zjawisko w pewnym sensie psychiczne. Godny uwagi jest również fakt,  że najmniejszy pokarm stwierdzono u narybku gatunków znanych jako typowo planktonożerne — u uklei i słonecznicy oraz u małego okonia, o którego planktonożerności w młodym wieku często mówi literatura. Największy pokarm stwierdzony został u gatunków znanych w starszym wieku z drapieżnictwa lub skłonności do drapieżnictwa: ciernika, u większego okonia oraz u gatunku roślinożernego — wzdręgi.

Mimo wszystko w niektórych przypadkach można było stwierdzić prymitywną specjalizację. Przy porównaniu np. danych z literatury na temat pokarmu dorosłych ryb (Willer 1924, Kugel 1942, Hynes 1950),  że składem pokarmu narybku, mimo dużych różnic można było czasem zauważyć pewne podobieństwa: narybek gatunków, których dorośli przedstawiciele znani są jako konsumenci m. in. pokarmu roślinnego (różanka, wzdręga, płoć), odżywiał się często tym pokarmem. U innych gatunków pokarm roślinny występował rzadziej i zwykle w mniejszych ilościach. Również w pokarmie narybku ryb planktonożernych, więc u słonecznicy i uklei, ogromną przewagę miały organizmy planktonowe, przy czym dla narybku uklei ważnym składnikiem był pokarm powietrzny, którym odżywia się także dorosła ukleja. Podobne zgodności zaobserwowano również u ciernika i cierniczka.

Charakterystyczny jest również fakt, występowania w niezmiernie małych ilościach w pokarmie Hydracarinae, które posiadają gruczoły jadowe (Wesenberg-Lund 1939) i przypuszczalnie odznaczają się przykrym smakiem.

Z zagadnieniem specjalizacji i zbieżności pokarmowej, łączy się w pewnym stopniu sprawa konkurencji. Jeśli u ryb występuje konkurencja pokarmowa, może mieć ona wpływ na pojawianie się pustych przewodów pokarmowych
(Pliszka i Dziekońska 1953).

Tabela 4

Puste przewody pokarmowe narybku z jezior okolic Węgorzewa
Empty alimentary tracts in young fishes from lakes near Węgorzewo

 

Gurzęda (w przygotowaniu) w stawach z narybkiem karpia stwierdził, że im gęstsza obsada, tym więcej występuje pustych przewodów. U narybku z jezior okolic Węgorzewa (tab. 4) puste przewody pokarmowe spotykano u 25,6% serii, ogółem u 4% liczby osobników. W niektórych seriach niemal u połowy ryb nie stwierdzono obecności pokarmu. Najwięcej pustych przewodów stwierdzono u słonecznicy (14,6%). Puste przewody pokarmowe u płoci wyłącznie na wiosnę. Nie stwierdzono obecności pustych przewodów u okonia. Przyczyną tego faktu może być duża aktywność żerowania, możność przystosowania się do różnych rodzajów pokarmu i zdolność do odbywania większych wędrówek.

LITERATURA

1. Allen K. R. 1335 — The food and migration of the perch (Perca fluviatilis) in the Windermere. J. Anim. Ecol. Vol. 4, No 2.

2. Backiel T. 1953 — Skupienia i zespoły narybkowe w litoralu jeziora Tajty. R.N. R. t. 67-D.

3. Boruckij E. W. 1960 — O kormowoj bazie. Materiały po kormowojbazie i pitaniiu ryb. Tr. Inst. Morfologii Żywotnych im. A. N. Sewiercewa.  wyp. 13. Moskwa 1960.

4. Gurzęda A. (w przygot.) — Wpływ zagęszczenia narybku karpi na charakter zjadanego pokarmu.

5. Hartley P. H. T 1940 — The food of coarse fish. Freshw. Biol. Ass. of the Brit. Emp. Scient. Poblic. No 3.

6. Hartman G. F. 1958 — Mouth size and food size in young rainbow trout, Salmo gairdneri. Copeia No 3.

7. Hynes H. B. N. 1950 — The food of frashwater Sticklebacks (Gasterosteus aculeatus and Pygosteus pungitius).  J. An. Ecol. Vol. 19.

8. Klust G. 1940 — Über Entwicklung, Bau und Funktion des Darmes bei Karpfen (Cyprinus carpio L.). Intern. Rev. d. ges.
Hydrobiol. u. Hydrogr. Bd. 39, Hft. 5/6, u. Bd. 40, Hft. 1/2.

9. Kugel G. 1942 — Untersuchungen über den Ukelei. Zeitschr.  f. Fisch. Bd. XL.

10. Ladiges W. 1935 — Über die Bedeutung der Copepoden als Fischnahrung im Unterelbegebiet, Zeitschr. i. Fisch. Bd. XXXIII,

11. Laskar K. 1949 — Die Ernährung des Brassens (Abramis brama L.)  in Eutrophen Seen. Arch. f. Hydrob. Bd. XLII.

12. Mагсiаk Z. (w przygot.) — Pokarm narybku płoci, wzdręgi i okonia z 12 jezior okolic Węgorzewa.

13. Northcote T. G. 1954 — Observations on the comparative ecology of two species of fish, Cottus asper and Cottus rhothenus in British Columbia. Copeia No 1.

14. Pliszka F., Dziekońska J. 1953 — Proba charakterystyki stosunków i warunków pokarmowych narybku w jeziorze Tajty. R. N. R. t. 67-D.

15. Rogowski U. und Tesch F. 1961 — Erste Nahrung fressfähig gewordener Fischbrut. Zeitschr. f. Fisch. Bd. IX. N. F. Hft. 7—10.

16. Röper K. 1936 — Ernährung und Wachstum des Barsches (Perca fluviatilis) in Gewässern Mecklenburg und der Mark Brandenburg.

17. Smyly W. J. P. 1952 — Observations on the food of the fry of Perch (Perca fluviatilis) in Windermere. Proc of the Zool.
Soc. of Lond. Vol. 122, part. 2.

18. Stankowitch S. 1921 — Etude sur la morphologie et la nutrition des alevins de poisson cyprinides. Grenoble.

19. Tölg J. 1960 — Untersuchung der Nahrung von Kaulbarsch — Jungfischen (Acerina cernua L.) in Balaton. Annal. Biol. Tihany (27) Hungaria.

20. Wesenberg-Lund C. 1939 — Biologie der Süsswassertiere. Wien.

21. Westphalen F. J. (Graf von) 1956 — Vergleichende Wachstums — und Nahrungsuntersuchungen an Plötzen holsteinischer Seen. Zeitschr. Fisch. Bd. V. N. F. Hft. 1/2.

22. Willer A. 1924 — Die Nahrungstiere der Fische. Hbch. d. Binnenfisch. Mitteleurop. Bd. I.

Лешек Лещинский

ПИЩА МАЛЬКОВ НЕКОТОРЫХ ВИДОВ РЫБ ИЗ НЕСКОЛЬКИ
ОЗЕР РАЙОНА ВЕНГОЖЕВА

(Из Лаборатории Ихтиологии Института Пресноводного Рыбного Хозяйства г. Ольштын)

Резюме

Вскрыто 628 пищеводов мальков из нескольких озер района Beнгожева (таблица 1). Характеристика пищи красноперки, плотвы и окуня опирается на материалах, находящихся в работе Мартяковой (в npиготовлении).

Пища разных видов имела часто разнообразные общие черты (таб. 1): выступают сравнительно большие количества очень малых организмов как Rotatoria и науплиальных стадий Copepoda у самых мелких рыб; преобладание Entromostraca, живущих в литорале среди растений. Чаще всего втречаются и выступают в самых значительных количествах следующие составы пищи: (табл. 2). — 1. Cladocera литоральные малые, 2. Copepoda excl. Harpacticoida, 3. Cladocera литоральные большие, 4. Cladocera пелагические малые, 5. Личинки Tendipedidae 1,5 мм/живущие главным образом среди растений. Во многих случаях замечается, что состав пищи больше зависил от характера водоема, чем от вида рыбы. Таким образом, можно предполагать что мальки были слабо специализированными поглощателями. О выборе ими пищи, решала главным образом ее доступность.

У Rhodeus обнаружено значительное удлинение пищевода, происходящее одновременно с ростом тела и соединенное с одновременно переменой характера питания (Рис. 1.)

С целью познания дифференциации корма мальков подсчитано в количество компонентов (таб. 3). У козы, трехиглой колюшки, девятииглой колюшки, корм по мере увеличения длины тела, становился более разнообразным. У других видов замечается обратная тенденция или же полное ее отсутствие.

Размер организмов составляющих корм оставался вообще в полной зависимости от размеры рыбы рис 2, 3), а также от того к какому виду она принадлежала. Самые мелкие организмы были найдены в корме мальков видов, известных в зрелом возрасте как плантоядные (уклей, верховка), а также малого окуня. Самые крупные корковые организмы выступали у видов известных как склоняющиеся к хищности. (Трехигляя колюшка, крупный окунь), а также красноперка которая, будучи взрослой, питается в значительной степени растительной пищей. Большое сходство по отношению величины, а значительно меньшее по отношению состава пищи, позволяет предполагать, что величина организмов, являющихся пищей, решает о их избрании.

Обнаружено, что в некоторых сериях, значительное количество рыб имело пустые пищеводы (табл. 4). У плотвы, пустые пищеводы выступали исключительно лишь весной.

Leszek Leszczyński

FOOD ITEMS OF JUVENILE STAGES OF SOME FISH SPECIES FROM SEVERAL
LAKES OF WĘGORZEWO DISTRICT

(From the Department of Fish Biology, Institute of Inland Water Fisheries, Olsztyn)

Summary

An examination was made of 628 alimentary tracts of young fish derived from several lakes of Węgorzewo district (tab. 1) A characteristic of the food of roach, rudd and perch was based on the data included in the work of Marciakowa (in preparation).

The food of different fish species often displayed common features (tab. 1): the incidence of a relatively large number of very small organisms such as Rotatoria and Copepoda in stage nauplius in fish of the smallest size; the predominance of Entomostraca living among plants of the litoral zone. The most frequent and abundant food items (tab. 2) are succesively as follows: 1 — small litoral Cladocera, 2 — Copepoda excl. Harpacticoida, 3 — large litoral Cladocera, 4 — small pelagic Cladocera, 5 — Tendipedidae larvae over 1.5 mm (mainly living among plants). It was found in many cases that the food constituency rather depended on the character of the water body than on the fish species. It is therefore reasonable to suppose that the young fish was a poorly selective consumer. Food availability principally determined the choice of food by young fish.

A considerable elongation of the alimentary tract was found in Rhodeus sericeus amarus (Bloch), progressing with the growth of the body and related to a change in the nature of feeding items.

In order to find out how the food of young fish was differentiated, the average numbers of components were calculated (tab. 3). The food of Cobitis taenia L. and three-spined and nine-spined sticklebacks became more differentiated as the body length increased. The reverse or no relationship was observed in other species.

The size of the food organisms in general closely depended on the size of fish (Figs. 2, 3), but also on its specificity. The smallest food organisms were found in the fry of species known to be plankton-feeding in the adult age (bleak, Leucaspius delineatus) and of small perch. The bigest food organisms appeared in species apt to be predatory (three-spined stickleback and large perch), as well as in rudd which when adult, feeds lergely on plant food. A high conformity of food as regards size and a considerably  lower one as regards its constituency leads to the assumption that size of food organisms is decisive for its being chosen by young fish.

It was found that in some series a considerable part of fish had empty alimentary tracts (tab. 4). In roach, empty alimentary tracts occured exlusively in spring.

2013/08/19 | Supplementum